INDEPENDENT.PL - polska kultura niezależna

Na razie nie ma wpisów na blogu

Na razie nie ma żadnych znajomych

Na razie nie ma żadnych aktualnych wydarzeń

Na razie nie należy do żadnych grup

Portret Stefana Themersona na tle obrazu Franciszki Themerson

Stefan Themerson (ur. 25 stycznia 1910 w Płocku, zm. 6 września 1988 w Londynie) - fotografik, pisarz, poeta, eseista, filozof, filmowiec i kompozytor. Mąż Franciszki. Wybitna postać XX-wiecznej awangardy.

Studiował fizykę na UW i architekturę na Politechnice. Jego twórczość skupiała się na problemach języka i etyki (główne przesłanie Themersonów: "nie ma celów wyższych ponad przyzwoitość środków"). Pisał w języku polskim, francuskim i angielskim  powieści, opowiadania, dramaty i książki dla dzieci. Twórca poezji semantycznej będącej wynikiem jego eksperymentów typograficznych (nielinearność układu graficznego), która stawiała sobie za cel powrót do źródłowych znaczeń słów, które zastępował definicjami ("Bayamus", libretto opery semantycznej "Święty Franciszek i wilk z Grubio albo kotlety świętego Franciszka", "On Semantic Poetry").

Zadebiutował w 1927 eksperymentalnymi fotogramami i fotomontażami.

Pierwszy film Franciszki i Stefana Themersonów Apteka (1930, film niemy) to przeniesienie na ekran lirycznych wartości fotogramów – światłoobrazów – i wprawienie ich w ruch. Rozgłos przyniósł Themersonom film Europa (1930–31), oparty na futurystycznym poemacie Anatola Sterna w opracowaniu graficznym Mieczysława Szczuki. Elementy abstrakcyjne zestawiono z fragmentami realistycznymi, napisami, urywkami akcji, ruchem i zmianami fakturalnymi. Dynamiczny montaż kolażowy, konstruktywistyczna forma, ikonoklazm dadaistyczny i surrealistyczny przełamywały dotychczasowe syntaktyczne reguły języka filmowego.

Drobiazg melodyjny (1933), film reklamujący firmę galanteryjną, był poszukiwaniem korelacji między muzyką i obrazem. Uznany został wówczas za najpiękniejszy, z punktu widzenia wizualnego i dźwiękowego, film polski. Zwarcie (1935 – muz. Witold Lutosławski), krótkometrażówka oświatowa zrealizowana na zamówienie Instytutu Spraw Społecznych, był filmem o konstrukcji ściśle uzależnionej od ścieżki dźwiękowej. Przygoda człowieka poczciwego (nie będzie dziury w niebie, jeśli pójdziesz tyłem) z roku 1937 (muz. Stefan Kisielewski) to humoreska irracjonalna (podtytuł filmu), której treścią jest pełna absurdalnych wydarzeń wędrówka dwóch ludzi z szafą, w której ważną rolę odgrywa lustro. W warstwie formalnej film wzbogacony jest ruchem wstecz i przyspieszeniami, animowanymi fotogramami, zmianami ostrości, wprowadzeniem negatywu, abstrakcyjnymi refleksami świetlnymi.

W 1935 Themersonowie założyli S.A.F. – Spółdzielnię Autorów Filmowych (w skład której wchodzą m.in. Janina i Eugeniusz Cękalscy, Aleksander Ford, Wanda Jakubowska, Witold Lutosławski, Stanisław Wohl, Jerzy Zarzycki, Kazimierz Haltrecht), stawiając sobie za cel rozpowszechnianie eksperymentalnej twórczości filmowej. Zorganizowali pierwsze w Polsce pokazy awangardy francuskiej i angielskiej. W 1937 wydają f.a. (film artystyczny) – czasopismo S.A.F.-u, poświęcone filmowi awangardowemu (teksty w języku polskim, francuskim, angielskim), opracowywane według zasad funkcjonalnej, tzw. „nowej typografii”. W drugim numerze pisma ukazuje się najważniejszy tekst Stefana Themersona dotyczący filmu – O potrzebie tworzenia widzeń. W 1983 jego poszerzona i bogato ilustrowana wersja angielska ukazała się w formie książkowej w wydawnictwie Gaberbocchus + De Harmonie w Amsterdamie.

W 1938 Themersonowie udali się na emigrację artystyczną do Paryża. W pierwszych latach wojny Stefan napisał powieść Wykład Profesora Mmaa oraz zbiory wierszy Szkice w ciemnościach i Dno nieba.

Od 1942 w Londynie we współpracy z Franciszką kręci kolejne filmy awangardowe. Calling Mr. Smith (Wzywamy Pana Smitha) to obraz przekazujący przeciętnemu obywatelowi brytyjskiemu prawdę o okrucieństwach zbrodni hitlerowskich i wprowadzaniu nowego, niemieckiego porządku w okupowanej Polsce. The Eye and The Ear (Oko i ucho), nakręcony na podstawie precyzyjnych partytur (w podobny sposób powstało Tango Rybczyńskiego), bada powiązania obrazu z dźwiękiem. Film analizuje cztery pieśni Karola Szymanowskiego napisane do Słopiewni Juliana Tuwima.

Proza Stefana Themersona jest zróżnicowana gatunkowo. W latach 30. pisał książki dla dzieci zaliczane do klasyki polskiej literatury dziecięcej. Po wojnie publikował powieści, opowiadania, eseje, prozę poetycką, powiastki filozoficzne, przedstawiając świat z wielu możliwych punktów widzenia jednocześnie i kierując szczególną uwagę na problemy etyczne. W swoich pracach literackich posługiwał się językiem ponadgatunkowym, wplatając w tkankę tekstu elementy wizualne i przywołując skojarzenia dźwiękowe.

W latach 1948-79 prowadził wraz z żoną oficynę wydawniczą Gaberbochus Press, która za cel stawia sobie publikowanie bestlookerów (termin stworzony w opozycji do bestsellerów) - książek o niezwykłej szacie graficznej i treściach bliskich wydawcom. Przy Gaberbocchus Press działał Common Room, miejsce regularnych spotkań artystów, naukowców, intelektualistów, gdzie odbywały się odczyty, prezentacje utworów literackich, koncerty, wystawy, dyskusje.